افعال و جز آن استدلال عقلى مىكرد ، و اگر هم به نقل ( - حديث يا سنّت ) استناد مىكرد ، از راه استدلال عقلى و منطقى بود ، در صورتى كه اهل سنّت و حديث جز به نقل و حديث استناد نمىكردند ، و در آن مسأله‌يى كه براى آن حديث و آيه‌يى نبود ، سكوت را ترجيح مىدادند . به طور كلّى پيدا شدن علم كلام بحثى دراز دارد ، و در اينجا وارد آن بحث فنّى نمىشويم . همين اندازه مىگوييم كه : چون مسلمانان با اقوام ديگر سر و كار يافتند يعنى با عناصر غير عرب مانند ايرانيان و روميان و مصريان و اقوام ديگر ارتباط پيدا كردند ، وضعيّت دگرگون شد و اختلاف عقايد و مقالات آشكار گرديد ، و در نتيجه مسلمانان هوشيار جهت دفاع از حريم دين مبين اسلام فراگرفتن روش‌هاى جديد فكرى و قواعد استدلالى را براى مقابله با انحرافات عقيدتى و اختلافات سياسى لازم يافتند . زيرا چه بسيار احزاب دينى و سياسى كه براى پيشبرد اهداف خويش به انديشه‌ها و افكار غير اسلامى استناد جستند . و مسلّم است كه مسلمانان دلسوز و مؤمن ، براى جلوگيرى از تشتّت و تشعّب ، نمىتوانستند دست روى دست بگذارند و ساكت بنشينند تا بدعت‌ها و نوانديشىهاى گوناگون ( و گاه مغرضانه ) تيشه به ريشهء دين جديد بزند . بنابراين ، اندك اندك به كسب علوم عقلى و فنون بحث و جدل پرداختند . در اين ميان كسانى كه از امّت‌هاى غير عرب بودند با مطرح كردن برخى سؤالات و نكته‌گيرىهاى دقيق خود ذهن مسلمانان را جهت جواب‌گويى به آن سؤالات و ايرادها تشحيذ مىكردند . و كسب علوم اوايل ( - دانش‌هاى يونانى ) و مباحث عقلى را در چشم خلفا مىآراستند . همين عامل و برخى عوامل ديگر باعث شد كه در مفاهيم دينى و اصول اعتقادى مسلمانان مسائلى « شبه فلسفى » پيدا شود كه از ميان آن‌ها سه مسأله اهمّيّت بسيار دارد : 1 . ايمان و پايگاه صاحب معاصى كبيره ؛ 2 . صفات و ذات خدا 3 . جبر و اختيار . * * * توضيح مختصر اين مسائل چنين است كه گروهى پيدا شدند كه مىگفتند : صاحب معاصى كبيره ( - گناهان بزرگ ) كافر است و سرانجام در آتش خواهد رفت و مانند كافران ديگر جاودانه در آن خواهد سوخت . به عقيدهء اين گروه ، ائمّهء ضلال ( - پيشوايان گمراهى ) ، كه به نظر خوارج حضرت امير مؤمنان على ( ع ) و معاويه و عمرو عاص از